Sandra Trienekens is als professor Toegepaste Wetenschappen verbonden aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA), geaffilieerd met de Universiteit van Amsterdam en onafhankelijk onderzoekster.

Verwijzingen naar de kracht en meerwaarde van culturele interventies in stedelijke veranderingsprocessen lopen als een rode lijn door de geleefde ervaringen van de betrokkenen bij KantineOost die hiervoor aan het woord kwamen. Tezamen vertellen zij dit verhaal:

Door een open, vrije houding, waaruit belangstelling voor de ander spreekt en die niet problematiseert of veroordeelt, weten de kunstenaars van het 5eKwartier de wijk langzaam voor zich te winnen. Daarbij morrelen ze aan conventies, vergroten ze de belevingswereld van betrokkenen. Ze confronteren de ander op een respectvolle manier, houden een spiegel voor. Dit werkt soms ontroerend, altijd geeft het mensen een betekenisvolle ervaring. Tegelijkertijd traint het bewoners en professionals in openheid, het uitstellen van het oordeel. Ze brengen bewoners en lokale organisaties daadwerkelijk samen. Dit komt door bovengenoemde open houding, de manier waarop ze de wijk(bewoners) tegemoet treden én door de onconventionele werkwijzen die ze ontwikkelen. Werkwijzen die er in het geval van het Haarlemse Parkwijk blijkbaar beter in slagen om bewoners te betrekken en lokale partijen samen te laten werken, dan interventies uit niet-culturele hoek.

Deze Haarlemse ervaring komt sterk overeen met wat mijn collega’s en ik concludeerden nadat we uitgebreid onderzoek verrichtten naar 3 culturele interventies in Amsterdamse Krachtwijken: [1] de meerwaarde van culturele interventies schuilt in hun verbindende kracht; in de effecten die ze sorteren en als gevolg daarvan in hun complementaire werking aan andere beleidsagenda’s; en in het platform dat ze bieden om nieuwe werkwijzen te onderzoeken, onder meer om bewoners te betrekken en waarachtige inspraak te geven. De kunst in deze interventies is het creatief inspelen op en vertalen van de behoeften van de buurt(bewoners). Of dit nu leidt tot bomenplanten, theaterproducties of beiden, zoals bij KantineOost, centraal staat het creatieve van het proces.

Nu die meerwaarde op steeds meer plaatsen wordt vastgesteld, welke consequenties moet dit dan hebben voor stedelijke vernieuwingspraktijk? Ons inziens betekent het dat – bij voorkeur vanaf het begin van een stedelijk vernieuwingstraject – kunstenaars(collectieven) deel zouden moeten zijn van het team dat het traject vormgeeft, om de expertise van onder meer corporaties, stedenbouwkundigen, architecten en (deel)gemeenten aan te vullen vanuit hun eigen artistieke kwaliteiten. Zoals ook de betrokkenen van KantineOost scherp zagen, manifesteren die kwaliteiten zich ten minste op de volgende vlakken: het betrekken van bewoners, het bevragen van routines, het trachten grenzen te verleggen van wat mogelijk geacht wordt, en het ontwikkelen van nieuwe werkvormen die de betrokken partijen laten ervaren hoe het anders kan. De kunstenaars(collectieven) zijn niet leidend in het proces, maar vormen gelijkwaardige partners in een team waarin heldere procesafspraken zijn gemaakt. Voor het geval dit teveel als ambtenarentaal klinkt, formuleer ik het ook nog zo: voorkom dat culturele interventies losse flodders in de wijk blijven, die een hoop beweging en betrokkenheid genereren die niet (kunnen) doordringen tot de partijen die over de lokale ontwikkelingen beslissen en dat regelmatig doen over de hoofden heen van degenen die de gevolgen van die beslissingen dagelijks zullen gaan ondervinden. Én, zoals ook wethouder Van Doorn terecht opmerkt: zorg voor continuïteit. Vertrouwen winnen, ware betrokkenheid genereren en waarachtige inspraak bevechten doe je niet van vandaag op morgen. Dat vraagt om duurzame aanwezigheid.

Een dergelijk denken over de rol van kunst in de stedelijke vernieuwingspraktijk sluit aan bij de in Nederland immer luidere roep om een mentaliteitsverandering en om andere werkwijzen in deze praktijk. Uit steeds meer hoeken klinkt de wens om af te rekenen met de idee van de maakbare buurt, waarvan de verbetering vanuit een centraal punt kan worden vormgegeven. Een dergelijk denken over de rol van kunst in de stedelijke vernieuwingspraktijk sluit eveneens aan bij de internationale ervaring die inmiddels een hele geschiedenis kent. Vooral in de Angelsaksische wereld zijn kunst, cultureel erfgoed en cultuur op uiteenlopende wijzen ingezet ter versterking van steden op economisch, fysiek of sociaal vlak. Maar ook daar komt men tot de conclusie dat fysieke, sociale, economische én culturele interventies juist dan krachtig zijn als ze geïntegreerd worden. Aansluitend bij de thematiek van KantineOost, kunnen we stellen dat we, met deze schat aan (inter)nationale ervaringen met culturele interventies, onze wijken kunnen laten GROEIen én BLOEIen: ze laten wijken als knoppen ontluiken en zijn zo de voorbode van toekomstig opener en nieuwsgieriger wijken.

Het Haarlemse ZomerBos is een groen gastvrij cultureel festival tijdens het Pinksterweekend. Van donderdag 24 mei t/m zondag 27 mei kun je elke middag picknicken, spelen en luisteren naar verhalen en live-muziek in een avontuurlijke groene speelplaats. Kinderen en hun ouders zijn welkom!

Groen labyrint met levensverhalen
111 jonge bomen vormen de arena voor verhalen over (op)groeien in Haarlem-Oost. Tientallen bewoners uit Haarlem-oost deelden hun verhaal met theatermakers. In ruil daarvoor kregen ze een jonge boom die zij thuis opkweken voor het nieuwe Reinaldapark. In het ZomerBos komen alle jonge bomen bij elkaar en vormen ze een groen labyrint waar theatermakers GROEI- verhalen van bewoners presenteren met live-muziek.

Picknicken in een gastvrij park
Buurtbewoners zijn gastheer en gastvrouw in het ZomerBos. Zij koken en verkopen gerechtjes met ontroerende smaken en kruidige herinneringen: Ethiopische koffie, temperamentvolle Antilliaanse soep en warme appeltaart van tante Annie. U kunt uw eigen picknick samen stellen, elke dag zijn er weer nieuwe smaken!

Avontuurlijke groene speelplaats
Kinderen en hun ouders kunnen een eigen (boom)hut bouwen van wilgentenen, of schommelen tussen de takken van de oude bomen. Samen omwikkelen we 1.001 oude takken uit het Reinaldapark met kleurrijke stof en bouwen we de metershoge 1.001 takkenvogel!

Programma

Donderdag 24 mei 
> 14.00 – 15.15 uur Jonge BomenMars & feestelijke opening ZomerBos
Muzikale optocht met 180 kinderen en tientallen mobiele bomen op skateboards, winkelwagens en scootmobiels
Startpunt: Buurtcentrum De Sprong, Prinses Beatrixdreef 2 Eindpunt: het ZomerBos in het Reinaldapark
> 15.15 – 17.00 uur ZomerBos open: GROEI- verhalen met live-muziek, picknick & hutten bouwen.
Premiere muzikale scenes: 15.30 – 17.00 uur

Vrijdag 25 mei
> 13.00-17.00 uur ZomerBos programma: GROEI-verhalen met live-muziek, picknick & hutten bouwen.
* Om 15 uur kunt u proeven van koekjes en verhalen van de oudste bewoners uit de wijk.

Zaterdag 26 mei
> 13.00-15.00 uur Sporten met Sport Support
Kom sporten tot je een ons weegt onder leiding van professionele sporters. Wees op tijd, want vol is vol!Je kunt aan twee clinics
meedoen: Flag Football en Ultimate Frisbee.
> 15.00-19.00 uur ZomerBos programma: GROEI- verhalen met live-muziek, picknick & hutten bouwen.
> 19.00-21.00 uur Spetterend openlucht concert van Orchestre Partout & special guest!
Kom luisteren naar het liefdesliedjes uit alle delen van de wereld. … Orchestre Partout is een orkest van gevluchte muzikanten uit Syrië, Afghanistan, Turkije, Soedan, Eritrea en Marokko. Zij geven een aanstekelijk openlucht concert tussen de oude bomen van het park! Neem je instrument mee want vanaf 20 uur kun je meespelen!

Boekpresentatie In Goede Aarde tijdens druk bezocht Eendagscafé

Op dinsdag 17 april presenteerden woningcorporatie Ymere en kunstenaarscollectief 5eKwartier het boek ‘In Goede Aarde; Thuis in de Hoofddorpse wijken Bornholm en Overbos’. Ymere regiodirecteur Haarlemmermeer Fred de Ruyter overhandigde in het Eendagscafé het eerste exemplaar aan Henny Boschman, gebiedsmanager gemeente Haarlemmermeer.

“De oude zeeklei van Haarlemmermeer is vruchtbaar, maar heeft ook iets stugs. Wortelen in goede aarde gaat niet vanzelf. Mensen moeten daar zelf iets aan doen. Dit project heeft daar aan bijgedragen”, aldus Henny Boschman.

Het boek ‘In Goede Aarde; Thuis in de Hoofddorpse wijken Bornholm en Overbos’ is het eindresultaat van een inspirerende reis langs de vele bijzondere en soms ontroerende verhalen van bewoners uit de wijken Bornholm en Overbos. Fenneke Wekker 5eKwartier sprak met 80 bewoners tussen de 9 en 83 jaar; bewoners van het eerste uur, maar ook nieuwkomers en de jongste generatie. Zij geven een zeer diverse kijk op het leven in Bornholm en Overbos. Zo sprak Fenneke met de jongeren Wesley en Jamie: “Een heel vrolijk en ontwapenend gesprek. Deze jongens zijn echt geworteld in Hoofddorp en gaan er waarschijnlijk nooit meer weg!” De persoonlijke en kleurrijke ontboezemingen leverden een prachtig boek op met een scala aan verhalen dat de buurt een hedendaags gezicht geeft en laat leven.

Eendagscafé
De feestelijke boekpresentatie vond plaats in het Eendagscafé, een initiatief van actieve bewoners uit de wijk. Het Eendagscafé zag zich genoodzaakt om uit te wijken naar De Ark nadat het café letterlijk wegwaaide op het parkeerterrein bij winkelcentrum het Paradijs. De Ark ontving de organisatie en haar bezoekers met open armen. Het Leerorkest met leerlingen van Sterrenschool Bikube zorgde voor muzikale omlijsting. Acteurs lazen verhalen van bewoners voor. En in het knusse café was er uiteraard voldoende gelegenheid voor ontmoeting en een goed gesprek.

In Goede Aarde

Om de geschiedenis en het leven van bewoners in de wijken Bornholm en Overbos zichtbaar te maken, verstrekte Ymere aan kunstenaarscollectief 5eKwartier de opdracht voor het project In Goede Aarde. Uitgangspunt vormde het inzetten van kunst als middel om ‘het gezicht van Bornholm en Overbos’ in beeld te brengen en ontmoeting en samenwerking tussen partners in de wijk en bewoners onderling actief te stimuleren. Fenneke Wekker van 5eKwartier: “De openhartigheid en gastvrijheid van mensen in deze wijken heeft mij verrast en gegrepen. Ik heb meerdere projecten in wijken gedaan, maar hier bleek er echt veel openheid te zijn voor dit soort sociale en culturele impulsen. Er was duidelijk een behoefte om vanuit het niets iets nieuws met elkaar aan te gaan. Heel inspirerend.” Meer dan 80 bewoners uit Bornholm en Overbos deden de afgelopen maanden mee. Kunstenaarscollectief 5eKwartier trok tussen september en eind november 2011 door de wijken. De uitwisseling van verhalen tussen drie generaties bewoners stond centraal. Zo konden bewoners hun verhaal ‘achterlaten’ in een mobiel verhalencafé. Het verhalencafé is langs geweest bij basisschool Bikube, ’t Kattegat, de Boskern, De Ark, het P-Punt en winkelcentrum ’t Paradijs.

Bewonersinitiatief Eendagscafe
Het initiatief voor het Eendagscafé komt voort uit het project In Goede Aarde, waaruit onder andere bleek dat veel mensen behoefte hebben aan een café of laagdrempelige ontmoetingsplek in de buurt voor álle bewoners. Een aantal bewoners heeft dit signaal opgepikt en doet met het Eéndagscafé een voorstel voor een mogelijke permanente plek in Overbos.

De band bestaat bijna anderhalf jaar en de basis is wankel, zegt muzikaal leider Ted van Leeuwen. ‘Elk moment kunnen leden wegvallen, als ze worden uitgezet. Maar inmiddels hebben we wel een vaste groep, ook mensen die al wel een verblijfsstatus hebben blijven terugkomen.’

Orchestre Partout speelt eigen nummers. Soms komen die uit Afghanistan, dan weer uit Eritrea, maar altijd spelen alle bandleden mee. Dat vergt soms enige muzikale lenigheid; de toetsenist uit Eritrea bijvoorbeeld is een heel andere toonladder gewend dan de Afghaanse fluitspeler. En een ingewikkeld Afrikaans ritme is ook niet voor iedereen even makkelijk te volgen. Aan Van Leeuwen de taak om het in goede banen te leiden. ‘Gelukkig ben ik muzikaal handig’.

De band reist de komende maanden andere asielzoekerscentra af, om bewoners aan te sporen ook een band op te richten. Een van de grootste problemen op een asielzoekerscentrum is taal, zegt Van Leeuwen. ‘Met al die nationaliteiten bij elkaar is het een grote Babylonische spraakverwarring, maar muziek snapt iedereen wel.’

Klik op onderstaande foto om de video te bekijken.

www.dewereldstaatstil.nl